Sevinc Çılğın: "Doğma bataqlıq 2"
11:32 – 29 Noyabr, 2014

Tanrının da qəribə işləri var. Məsələn, insan... Qəribə varlıqdır. Dünyanın hər yerində eyni qəlibdə, eyni biçimdədir. Amma iki eyni, bir-birinə yüz faiz bənzər insan yoxdu. O kişi bir işinin təkrarını yaratmayıb.

 

Allaha “o kişi” xitabını nənəmdən eşitmişəm. Şəhadət barmağıyla da yuxarını göstərir. Yəni ki, o gözəgörünməz göydədi və hər şeydən üstündür deyə, olsa-olsa kişi olar. Nə bilim...

 

Nənəm uşaqlığını müharibə udmuş adamdır. 1943-də doğulub. Özündən əvvəl və sonra iki bacısı var. Hərəsi də bir cür maraqlı adam. Yaxından-uzaqdan tanışlığı olan bəzən heç zahirən də onları yan-yana qoya bilmir.

 

Anasını xatırlayıram. Səksən üç yaşında gözümün qabağında vəfat etdi. Yaxşı, sakit, tərbiyəli və avam nənə idi. Küftəbozbaşı çox sevərdi. Nənəm hər bişirəndə (ustasıdı!) mütləq birimizin ovcuna basıb Firuzə nənə üçün bağlamada göndərərdi. Zəhmətkeş qadın olub. Müharibənin qızğın vaxtlarında gəncliyini, həyatını qızlarına bir parça yedirtməkçün xərcləyib. Yaxşı qarmon ifa edirmiş.

 

Nənəmin atası qazamatda olanda balaca qızları keçmiş Quba meydanında (Kubinkada) vedrələrə su doldurub satırmışlar. “Şərikli çörək” filmini xatırlayanlar təsəvvürlərində canlandıra bilər bu səhnəni. Bu balaca qız anaya baxmaq, ailəni dolandırmaq, üstəlik atanın da yanına qazamata getmək üçün kitab-dəftəri bir yana atıb su satırmış. Cəmi dörd sinif oxuyub. Qəribə yazısı var. Samitləri yazır, saitləri yox. Ancaq özü bilir nə yazıb. Alver edən vaxtlarında qeydlərinə baxıb çox gülmüşəm uşaq vaxtı. Saymağı, hesablamağı (əlbəttə ki, ancaq pulu) bacarır yalnız.

 

Yamaqlı corablar, köhnə-kürüş əyin-başla soyuğa, şaxtaya dözmək, müharibənin və çətin ailənin ağır yükünü balaca çiyinlərdə daşımaq nədir görəsən. Nənəm uşaqlığından yaddaşında ilişib-qalan xatirələrini danışdıqca gözlərində o balaca qızı görürəm. (Nənəm ağlayanda mən ölmək istəyirəm.) Danışır, danışır, danışır... Atasından danışır. Deyir: “O gəlibmiş, bizim xəbərimiz olmayıb. Bir dəfə qəfil gördüm onu. Dedi, qızım, get evə, gəlirəm indi. Sən demə, qazamatdan çoxdan çıxıbmış. Çıxıb, üstəlik də evlənib... Yazıq anam, oturub ər yolu gözləyirdi. Gün görmədi anam”...

 

Anası sandığında gizlətdiyi, ailəsindən qalma qızıllarını (deyilənə görə, az deyilmiş, bir vaxtlar ona “qızıllı gəlin” deyirmişlər) yavaş-yavaş xərcləyib balalarını böyüdüb. Amma bir yerə qədər. Dediyim kimi, qızlar uşaqlıqdan zəhmətkeş böyüyüblər. Elə həyatları boyu da havayı çörək nədir bilmədilər. Bircə nənəmin üzünə bəxt gülüb. On yeddi yaşında babam qaçırdıb onu. O da rəhmətlik yeyib-içən adam olub. Kubinkanın yaxşı vaxtlarında pula pul deməyib. Qazandığı da yeddi balasının boğazında. Evdə də hər gün qonaqlıq. Nənəm deyir, nə gördüm onun vaxtında gördüm. Heç nədən korluğumuz yox idi. Babam nənəmin bütün uşaqlığının hayıfını çıxıb. Ancaq heç də hər şey həmişə yaxşı olmur. Döyən, söyən ər olub babam. Qızına elçi gələndə də nənəmi döyürmüş ki, niyə gəliblər qapıma?! Xəncərinin dalı da, qabağı da kəsən vaxtlar da olub, yeddi uşağı bir boşqabdan yediyi vaxtlar da. Ancaq nə dörd oğlunu, nə də üç qızını oxudub. Bircə anam həvəsliymiş. Şeir-filan da yazırmış. Gizlicə imtahan verib, ali məktəbə qəbul olub, ancaq babam “qız nədir, oxumaq nə” deyib.

 

Pis günün ömrü az olar deyiblər. Ancaq heç yaxşı günün də ömrü çox olmur deyəsən. Nənəm 40 yaşında dul qalır. Necə deyərlər, bir telin ağ, bir telin qara bağlayıb övladlarına baxır. Kubinkanın solan vaxtlarına təsadüf edir bu dönəm. Anam deyir ki, iti bağlasan bayırda dayanmazdı, amma kiçik dayım qışın oğlan çağında buz tutmuş əllərində siqaret qutularını gəzdirirmiş. Böyük ailənin dolanışığı o siqaret qutularından çıxırmış. Üstəlik o vaxtki milisin “oblava” qorxusu...

 

Elə o dayım da sonralar Kubinkanın qurbanlarından birinə çevrildi...

 

Qurban demişkən, birini qoyub o birindən danışım. Dünən doğma bataqlığımdan daha bir can getdi. Gənc, yaraşıqlı bir oğlan... Yatıb-durmadı dedilər. Amma dedilər...

 

Bir dəfə gözümün qabağında can verdi biri. Üzünün bənövşəyi rəngini, dodaqlarının qaralığını, bərəlmiş gözlərini, köpüklənən ağzını hələ də unuda bilmirəm. Çabaladı, öldü...

 

Bu ölüm xəcalətli ölümdür. Ölünün dalıyca danışmazlar, amma yerdə qalan utanır. Düz-əməlli məclis də qurmaq ayıb gəlir adama. Ağlamağa belə çəkinirlər bəzən – “elə bil taxt-tacdan oğlu gedib” eşitməsinlər deyə. Doğma bataqlıqda bu adamlarçun “nədən öldü?” sualı yoxdu. Hər şey bəllidir.

 

Bığ yeri təzəcə tərləmiş gənclər, nənəm demişkən, böyüyən-böyüyən o zəhrimarı tanıyır, dadına baxmaq istəyir. Əvvəlcə keyfini görür, sonra “bir dəfə də edim, daha etməyəcəyəm” desə də, ocağına düşür. Asılılıq yaranır. Və daha bacarmır. Əvvəllər onu ətrafı – anası, bacısı xilas etməyə çalışsa da, sonralar onlar da bu mənasız mübarizədən əl çəkir. Ondan hamı əlini üzür.

 

O adamların sonu bəlli. Ya qazamatda, ya ağır xəstəlikdən xəstəxanada, ya da artıq dozadan...

 

Bizim məhəllənin qəbiristanlığı bir neçə Bakı kəndindədir. Mən uşaq olanda orda adamların atası, anası, nənə-babaları uyuyurdu. Bizim məhəllə ilə o qəbiristanlıqlar adam sayına görə tərs mütənasibdilər. Yəni doğma bataqlıqda adamların sayı azaldıqca, o qəbiristanlıq böyüyür, genişlənir. Və indi oralarda üç qəbirdən birində bir gənc yatır. Və əksəriyyətinin də ölüm səbəbi eyni.

 

Rəhmətlik nənəm, o biri nənəm deyirdi ki, mən bura gəlin gələndən eşidirəm söküləcək bu xaraba. Amma dağılmır ki dağılmır. O zəhrimar nə canlar aldı, necə cavanları torpağın altına göndərdi. O qədər ondan xilas olduğunu zənn edib də biraz sonra yanıldığımız oldu ki. İllərlə qazamatda islah olunan, damarları təmizlənib evinə qayıdan, gələr-gəlməz də yenidən öz “işinə” qayıdan nə “qəhrəmanlar” gördük. Sonunda “qəhrəmancasına” da bu yolda can qoydular.

 

Hə, dayımdan danışırdım axı. Bir dəfə dayım qaraçıgilə getdi – Yevlaxa. Gələndən sonra bəlkə bir həftə onların villasını təsvir etməyə çalışdı. Danışdıqca danışdı... Onlardan danışım?

 

“Sən o gözəl qızın canı”... Sonralar bu sözü şəhərin mərkəzində eşitdim. Lap sonralar zarafat kimi dillərə düşdü...

 

Mən onları məhəlləmizin dağılan vaxtlarında gördüm ilk dəfə. Qorxurdum, düzü. Qaraçıları vahiməli baxışları ilə təsəvvür edirdim həmişə. Dağınıq, pır-pız saçları, çirkli əyin-başları, yalın ayaqları və həyasız rəftarları ilə.

 

Bir dəfə ağ adam kimi birinə yuxarıdan aşağı baxıb “cəhənnəm ol burdan, qaraçı!” dedim. Üstümə şığıdı. Çox qorxdum. Son dərəcə qəzəb və nifrətlə:

 

  • Qaraçı sənsən! Mən qaraçı deyiləm! Kürdəm! – bağırdı.

Yadı-özgəni ətrafında görməyi sevməyən məhəllə adamları daha o adamlar deyildilər. İndi onlar üçün fərqi yox idi məhəlləyə kim girdi, kim çıxdı. Təsəvvür edin də, alver ölüb, bazar bağlanıb, gələnin-gedənin sayını itirmiş adamlar idilər indi. Həm dövr də dəyişmişdi. İndi nəinki kirayənişinin, heç öz doğma qızının, bacının qeyrətini çəkmək zamanı deyildi. Bir vaxtlar bellərində balta gəzdirən kişilər indi heç kəsə gözün üstə qaşın var deyə bilməzdilər.

 

Məhəllə doldu-daşdı qaraçılarla. Artıq evi olan kirayə verdi. Tək qalan öz yanında saxladı. Yaxşı pul da ödəyirdilər. Havayı qazanan adamlar pulu simicliklə xərcləmirlər. İndi yadıma düşür, bir dəfə qonşu pəncərədə yeni doğulmuş qaraçı uşağının ayağını necə şikəst etdiklərini gördüm. Belə daha çox pul qazanırlarmış... Amma o qaraçı dediklərimizlə heç vaxt qaynayıb-qarışmadıq. Həyatımızın bir parçası olmadılar. Başqa pəncərədən görünən mənzərə kimi bir şey.

 

Bu yeni gəlmələrdən narahat olsaq da, səsimizi ancaq öz evimizdə çıxara bilərdik. Qonşu davası heç də xoş deyil. Üstəlik Kubinka da artıq o Kubinka deyildi. Hərə çəkilib öz qınına başını girləməyə çalışırdı. Ömrü boyu əli pulla oynayan, pula pul deməyən, bahalı, xaricdən gətirilmə geyimlərə, ətirlərə öyrəşmiş, müştəriləri ulduzlar, vəzifəlilər, varlılar olan bu adamlar yaşamağın yolunu axtarırdılar. Zavodda, fabrikdə, yaxud hardasa işləmək, müdirə tabe olmaq, maaş almaq, aylıq məvaciblə dolanmaq nədir bilməyən adamlar hələ də ümidli idilər. Dəyişəcək, yenə hər şey əvvəlki kimi olacaq, ola bilməz ki, alver ölsün düşünürdülər. Ancaq amansız kapitalizm sürətlə həyatımıza soxulmağa başlamışdı.

 

Pulunu kağız torbalarla qumarlarda uduzan, dünya elə bu cür də davam edəcək düşünən atalar tanıdım. Övladına gün ağlamayan, diplom adlı bir parça kağızdansa maşın-maşın cehizi üstün bilən analar. Qız nədir oxumaq nə deyən, qızını qızıllı qayınanaya verən, oğluna yaxşı yerdən qız axtaran cahillər arasında böyüdüm mən.

 

Və fələk tərsinə dövran eləmişdi. O analar, o atalar başını itirmiş, bir vaxtlar Sovetin verdiyi talonları kasıb-kusuba paylayan o adamları indi çörək növbəsində görmək olardı. Dükan ətini bəyənməyib qəssabdan şaqqa ilə ət alan kişilər indi makaron da yeyə bilərdilər (boğazlarından keçsəydi).

 

Mən o adamların ən yaxşı vaxtlarını da gördüm, ən ağır günlərini də. Mən o adamların necə sındığını, necə yıxıldığını da sezdim. Əyiləni də oldu, əyilməyəni də. Qürurundan öləni də tanıdım, papağı yerə girəni də. Onlar gözümün qabağında cilddən-cildə, haldan-hala düşdülər. Onlar düşdülər...

 

Mənim doğma bataqlığımda insan dramları, ailə faciələri, lənətlənmiş nəsillər var. O səhifələri vərəqləmək çətindir mənə. Ancaq Bakının göbəyindəki bu bir parça məhəllədən danışılası o qədər şey var ki. Bu da deyəsən mənim bəxtimə yazılıb... Fərqindəyəm – doğma bataqlıq adlı bir romanın içindəyəm. Bunun ardı heç bitməyəcək...

X

XƏBƏRLƏR
BÖYÜT